TRẦN DUY – CHÙA LÁNG VÀ VẺ ĐẸP TĨNH LẶNG CỦA HÀ NỘI XƯA

Từ khoảng cuối thập niên 1960, phong cảnh trên lụa trở thành một hướng sáng tác quan trọng của Trần Duy. Ông đặc biệt yêu thích cây cổ thụ, đình chùa, đền miếu, những ngôi nhà xưa và các danh lam thắng cảnh. Tràng An, Tam Cốc Bích Động, Chùa Thầy, Chùa Trầm, Chùa Láng, Hồ Gươm hay những con phố Hà Nội đều từng bước vào tranh ông. Các dữ liệu đấu giá quốc tế hiện cũng ghi nhận nhiều tác phẩm của Trần Duy về những địa danh này.

Bức tranh lần này vẽ Chùa Láng Chiêu Thiền Tự, một ngôi chùa cổ nổi tiếng của đất Thăng Long. Đây cũng là một đề tài rất phù hợp với mạch sáng tác mà Trần Duy theo đuổi trong nhiều năm: lưu giữ bằng hội họa những di tích, danh thắng và cảnh quan cổ của Việt Nam.

Trước mắt người xem là một không gian Chùa Láng nằm nép mình dưới những tán cây cổ thụ. Những thân cây lớn được đẩy lên tiền cảnh, vươn cao rồi tỏa cành, đan vào nhau như một chiếc mái tự nhiên bao phủ lấy kiến trúc phía sau. Mái chùa, cổng và những công trình cổ không được họa sĩ đẩy lên thật đồ sộ mà chỉ ẩn hiện giữa cây cối, khiến cảnh vật có cảm giác đã tồn tại ở đó từ rất lâu.

Đây cũng là một điểm rất đẹp trong phong cảnh của ông: Trần Duy không đơn thuần vẽ một địa điểm, ông vẽ ký ức của địa điểm ấy.

Chùa Láng trong tranh không hiện ra như một danh thắng đông người mà rất tĩnh. Con người, nếu có, cũng chỉ là những chấm nhỏ, vừa đủ làm thước đo cho không gian. Cây, mái ngói, khoảng sân, lối đi và những khoảng trống trên mặt tranh cùng tạo nên một nhịp điệu chậm. Nhìn tác phẩm, người ta có cảm giác như đang đứng trước một Chùa Láng của Hà Nội nhiều thập niên trước, khi cảnh vật còn thưa vắng và nhịp sống dường như chậm hơn hôm nay.

Màu sắc cũng rất đặc trưng. Trần Duy không tìm đến những gam màu rực rỡ mà sử dụng lam xám, xanh nhạt, nâu đất cùng sắc màu tự nhiên của nền, tạo cảm giác thanh, cổ và phảng phất sương khói. Ông từng có một giai đoạn sáng tác gần với tinh thần thủy mặc, chú trọng những chuyển biến tinh tế của đậm nhạt, sáng tối và đặc biệt là khoảng trống.

Vì vậy, tranh Trần Duy thoạt nhìn tưởng nhẹ nhưng càng nhìn lâu càng thấy nhiều lớp. Những đường cây tưởng như phóng khoáng thực chất được tổ chức khá kỹ; kiến trúc chỉ chiếm một phần nhỏ nhưng đủ sức định danh cho cảnh vật; còn những khoảng trống lại giúp toàn bộ không gian có độ thở.

Đó là cái đẹp không ồn ào.

Có lẽ chính tình yêu dành cho cảnh vật Việt Nam khiến Trần Duy liên tục trở lại với những danh lam, đình chùa và di tích cổ. Với ông, một thân cây lâu năm, một mái ngói cũ hay một khoảng sân chùa đều có thể trở thành đối tượng của hội họa khi chứa trong đó ký ức và dấu vết thời gian.

Bởi vậy, nhìn bức Chùa Láng này, tôi không chỉ thấy một phong cảnh đẹp. Tôi thấy một phần ký ức Hà Nội được giữ lại trong hội họa: bóng cổ thụ, mái chùa xưa, khoảng sân vắng và sự bình yên của một thời đang ngày càng lùi xa.

Trần Duy không cố làm cho Chùa Láng trở nên lộng lẫy hơn thực tế. Ông làm một việc khó hơn: giữ lại cái hồn của nơi ấy.

Và có lẽ đó cũng là lý do tranh phong cảnh Trần Duy càng nhìn lâu càng thấy duyên nhẹ nhàng, khiêm nhường, cổ kính và rất Hà Nội.