MAI TRUNG THỨ – GẶP GỠ MỘT NÀNG THƠ TẠI MÂCON
Trong số những chân dung Mai Trung Thứ thực hiện ở Pháp, Chân dung một cô gái tóc vàng có sức gợi riêng. Tác phẩm được sáng tác khoảng năm 1941, bằng mực và màu trên lụa, kích thước 52,5 × 40,5 cm. Gương mặt sáng, mái tóc vàng và chiếc áo xanh đưa người xem đến một hình tượng mang diện mạo phương Tây. Nhưng người phụ nữ ấy là ai? Những hồ sơ triển lãm và đấu giá hiện được công bố chưa cho biết tên cô. Tác phẩm vẫn được ghi bằng nhan đề mô tả, không kèm lai lịch người mẫu.
Bức tranh thuộc quãng thời gian đặc biệt trong cuộc đời họa sĩ. Mai Trung Thứ sang Pháp năm 1937. Sau khi giải ngũ năm 1940, ông ở lại Mâcon và vẽ chân dung cho các gia đình địa phương. Những đơn đặt hàng ấy giúp ông tiếp tục sống bằng nghề trong thời chiến, đồng thời đưa ông vào những mối quan hệ thân thiết với cư dân thành phố. Tư liệu về giai đoạn này ghi lại các tên tuổi như Rose Sauvage, Marie-Estelle Lambert, Nicole Denis và bà Colombon. Đây là những nhân vật có dấu vết trong câu chuyện Mâcon của họa sĩ; hiện chưa có căn cứ để đồng nhất bất kỳ ai trong số họ với cô gái tóc vàng.
Ở tác phẩm này, kỹ thuật lụa tạo nên vẻ mỏng nhẹ nhưng không làm hình ảnh trở nên mong manh. Mực giữ đường nét gọn và sáng; màu được tiết chế trong những sắc xanh, vàng, nâu và cam trầm. Khuôn mặt được xử lý tinh vi hơn nền tranh, với những chuyển sắc nhẹ và nét cọ nhỏ, tạo cảm giác chân thực mà vẫn giữ được sự êm dịu. Mai Trung Thứ không biến người mẫu thành một hình tượng trang trí thuần túy. Ông giữ lại vẻ riêng của gương mặt, rồi đặt nó vào nhịp điệu thanh nhã của hội họa lụa.
Cô gái tóc vàng cũng cần được phân biệt với Mademoiselle Phuong, người mẫu Việt Nam Mai Trung Thứ thường vẽ ở Huế trong khoảng 19351937. Hai người thuộc hai thời điểm và hai bối cảnh khác nhau. Phuong gắn với quãng đời trước khi họa sĩ sang Pháp; cô gái tóc vàng xuất hiện trong thời gian ông sống ở Mâcon. Sự phân biệt này quan trọng, bởi những gương mặt nữ trong tranh Mai Trung Thứ không phải lúc nào cũng là một hình tượng chung hay một nhân vật duy nhất.
Câu chuyện riêng ấy được soi sáng thêm qua hai triển lãm lớn. Tại Musée Cernuschi ở Paris, Lê Phô, Mai-Thu, Vu Cao Dam: Pionniers de lart moderne vietnamien en France diễn ra từ tháng 10.2024 đến tháng 5.2025, quy tụ khoảng 150 tác phẩm và tư liệu. Triển lãm lần theo hành trình của Lê Phổ, Mai Trung Thứ và Vũ Cao Đàm từ Trường Mỹ thuật Đông Dương đến sự nghiệp tại Pháp, cho thấy cách họ kết hợp đào tạo hàn lâm phương Tây với chất liệu và ký ức Việt Nam.
Trong khi đó, City of Others: Asian Artists in Paris, 1920s1940s tại National Gallery Singapore, từ tháng 4 đến tháng 8.2025, đặt Mai Trung Thứ trong một bối cảnh rộng hơn. Ông được giới thiệu bên cạnh nhiều nghệ sĩ châu Á sống và làm việc ở Paris. Trọng tâm của triển lãm là trải nghiệm nhập cư, cách nghệ sĩ tự trình hiện trước công chúng, cùng những vấn đề về thuộc địa, bản sắc và vị trí của người châu Á trong đời sống nghệ thuật châu Âu. Nếu Cernuschi kể sâu câu chuyện của ba họa sĩ Việt, Singapore mở rộng câu chuyện ấy thành một lịch sử liên Á.
Đặt cạnh hai triển lãm, Chân dung một cô gái tóc vàng gợi ra một khía cạnh ít được nhắc đến trong sự nghiệp Mai Trung Thứ. Ông không chỉ vẽ những thiếu nữ Việt trong một quê hương được hồi tưởng từ xa. Ở Mâcon, ông còn quan sát và khắc họa những con người mình gặp trong đời sống thường ngày. Danh tính người mẫu vẫn chưa sáng tỏ, nhưng chính khoảng trống ấy khiến tác phẩm trở thành một dấu vết đáng chú ý: một cuộc gặp giữa họa sĩ Việt Nam và người phụ nữ phương Tây, được lưu lại bằng nét mực tinh tế và sắc màu lặng sâu trên nền lụa.