GEORGES KHÁNH – NGUYỄN GIA KHÁNH: NGƯỜI TIÊN PHONG ĐẶT NỀN MÓNG CHO ĐIÊU KHẮC HIỆN ĐẠI VIỆT NAM

share facebook
Trong thế hệ nghệ sĩ đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, bên cạnh những tên tuổi nổi tiếng như Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh, Lê Văn Đệ hay Vũ Cao Đàm, Georges Khánh – Nguyễn Gia Khánh (sinh ngày 29/8/1905, chưa rõ năm mất) là một nhân vật đặc biệt. Không lựa chọn hội họa làm lĩnh vực sáng tác chính, ông theo đuổi điêu khắc, trở thành một trong những nghệ sĩ Việt Nam tiên phong được đào tạo theo phương pháp hàn lâm châu Âu. Những tài liệu báo chí Việt Nam và Pháp từ thập niên 1920 đến nay cho thấy ông từng đoạt huy chương tại Paris, sáng tác nhiều tượng chân dung quan trọng, tham gia thực hiện các công trình phù điêu lớn và có đóng góp đáng kể trong công tác đào tạo điêu khắc. Tuy nhiên, di sản của ông đến nay vẫn chưa được nghiên cứu và giới thiệu tương xứng.
Từ phố Hàng Cót đến những triển lãm mỹ thuật đầu tiên
Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX, sự ra đời của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương năm 1925 đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong phương pháp đào tạo và thực hành nghệ thuật. Từ đây, bên cạnh các truyền thống mỹ thuật lâu đời, một thế hệ nghệ sĩ mới bắt đầu được đào tạo có hệ thống về hình họa, giải phẫu, bố cục, phối cảnh, hội họa và điêu khắc theo phương pháp hàn lâm phương Tây.
Nguyễn Gia Khánh, thường sử dụng tên Georges Khánh trong các hoạt động nghệ thuật và trên tác phẩm, là một trong những nhân vật thuộc thế hệ ấy.
Theo bài nghiên cứu 4 dấu ấn ban sơ của điêu khắc Việt Nam hiện đại, đăng trên báo Thể thao và Văn hóa ngày 24/6/2019, gia đình Nguyễn Gia Khánh từng sinh sống tại số 34 phố Hàng Cót, Hà Nội.
Một số tài liệu Việt Nam ghi ông sinh năm 1906. Tuy nhiên, trong Annuaire administratif de l'Indochine (Niên giám hành chính Đông Dương) năm 1936, tên Georges Khánh xuất hiện trong danh sách giáo viên Trường Mỹ thuật Đông Dương, với ngày sinh được ghi rõ là 29/8/1905.
Thông tin này tiếp tục được nhà đấu giá Ader tại Paris sử dụng trong hồ sơ giới thiệu tác phẩm Portrait d'une jeune femme năm 1936, xuất hiện tại phiên đấu giá ngày 10/11/2026.
Vì vậy, trong phạm vi những nguồn tư liệu hiện có, ngày 29/8/1905 là mốc có căn cứ hành chính đương thời rõ ràng hơn. Riêng năm mất của Nguyễn Gia Khánh vẫn chưa được xác định chắc chắn.
Điều đáng chú ý là Nguyễn Gia Khánh đã tiếp xúc với nghề điêu khắc từ rất sớm, trước khi Trường Mỹ thuật Đông Dương được thành lập.
Theo hồ sơ tiểu sử đăng trên báo La Volonté indochinoise ngày 10/12/1943, ông từng theo học nhà điêu khắc François Baud trong giai đoạn 19211924.
Chi tiết này có ý nghĩa quan trọng đối với việc nghiên cứu quá trình hình thành phong cách nghệ thuật của Nguyễn Gia Khánh. Ông không phải một sinh viên chỉ bắt đầu làm quen với điêu khắc từ năm 1925, mà đã có những năm học nghề, thực hành và tiếp xúc với phương pháp tạo hình châu Âu.
Báo Thể thao và Văn hóa năm 2019 còn dẫn lại Nam Phong tạp chí, số 77, tháng 11/1923, cho biết Nguyễn Gia Khánh đã có tác phẩm tượng tham gia cuộc đấu xảo do Hội Khai trí Tiến Đức tổ chức và được trao giải thưởng.
Cùng được nhắc đến trong hoạt động triển lãm năm ấy còn có nhà điêu khắc Nguyễn Đức Thục, một giáo viên Trường Nghề Hà Nội.
Nếu tiếp tục đối chiếu bản gốc Nam Phong tạp chí, đây sẽ là một trong những chứng cứ sớm nhất về hoạt động nghệ thuật của Nguyễn Gia Khánh.
Như vậy, trước khi bước vào môi trường đào tạo chính quy, ông đã có những hoạt động sáng tác và được ghi nhận tại Hà Nội. Đây là nền tảng quan trọng để lý giải vì sao ông sớm nổi bật trong lĩnh vực điêu khắc.
Một trong mười sinh viên đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương
Ngày 27/10/1924, chính quyền Đông Dương ban hành quyết định thành lập Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội. Victor Tardieu được bổ nhiệm làm giám đốc, trong khi họa sĩ Nam Sơn có vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhà trường.
Kỳ tuyển sinh đầu tiên diễn ra vào tháng 10/1925.
Theo báo cáo hành chính được lưu giữ trong hồ sơ lịch sử nhà trường, kỳ thi có 266 người đăng ký. Sau khi một số thí sinh bỏ cuộc, hội đồng chấm 183 bộ bài thi và lựa chọn 10 thí sinh chính thức.
Ngoài ra, 12 người được nhận theo diện học sinh tự do, nâng tổng số người theo học khi trường mở cửa ngày 16/11/1925 lên 22 người.
Báo L'Avenir du Tonkin ngày 7/11/1925 công bố danh sách những thí sinh trúng tuyển đầu tiên. Trong đó, Georges Khánh đứng thứ ba.
Đây là một thông tin đặc biệt đáng chú ý bởi nó cho thấy năng lực tạo hình của Nguyễn Gia Khánh đã được hội đồng tuyển sinh đánh giá cao ngay từ thời điểm nhà trường mới thành lập.
Ông thuộc khóa học đầu tiên, giai đoạn 19251930, cùng thế hệ với Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh, Lê Văn Đệ và Công Văn Trung.
Trong khi nhiều sinh viên lựa chọn hội họa, Nguyễn Gia Khánh đặc biệt gắn bó với điêu khắc.
Ở thời điểm ấy, việc đào tạo điêu khắc theo phương pháp hàn lâm châu Âu tại Việt Nam còn tương đối mới. Người học phải nghiên cứu cấu trúc cơ thể, giải phẫu, tỷ lệ, khối tích, ánh sáng, cách tổ chức không gian ba chiều và kỹ thuật thực hiện tượng.
Những phương pháp này khác biệt đáng kể với nhiều hình thức điêu khắc truyền thống vốn gắn với đình, chùa, đền miếu, kiến trúc và các hoạt động thủ công mỹ nghệ.
Tuy nhiên, sự khác biệt không đồng nghĩa với việc điêu khắc hiện đại hoàn toàn tách rời truyền thống.
Chính trong môi trường Trường Mỹ thuật Đông Dương, những nghệ sĩ như Nguyễn Gia Khánh đã tiếp cận phương pháp học thuật phương Tây, đồng thời tìm cách vận dụng vào việc thể hiện hình tượng, đời sống và con người Việt Nam.
Hồ sơ tiểu sử năm 1943 còn cho biết ông tốt nghiệp ở vị trí đồng thủ khoa. Thông tin này phản ánh sự đánh giá cao đối với năng lực của ông trong thời gian học tập, mặc dù vẫn cần tiếp tục đối chiếu hồ sơ tốt nghiệp để xác định đầy đủ thứ hạng và cách xếp loại.
Georges Khánh và những tác phẩm gây chú ý tại Paris năm 1931
Triển lãm Thuộc địa Quốc tế Paris năm 1931 là một sự kiện có quy mô lớn, trong đó các tác phẩm của Trường Mỹ thuật Đông Dương được giới thiệu đến công chúng và giới phê bình nghệ thuật Pháp.
Đối với thế hệ nghệ sĩ Việt Nam đầu tiên, sự kiện này tạo nên một cơ hội tiếp xúc với môi trường triển lãm quốc tế, đồng thời giúp tác phẩm của họ xuất hiện trong những bài báo, tạp chí và tài liệu nghệ thuật tại châu Âu.
Các tư liệu tiếng Pháp liên quan đến triển lãm ghi nhận tên Georges Khánh cùng những tác phẩm điêu khắc đáng chú ý.
Một trong số đó là Dindon Gà tây, được mô tả là tác phẩm bằng đồng.
Bên cạnh đó còn có Porteur Người khuân vác và Pêcheur Người đánh cá.
Trong các bài phê bình đương thời, tượng gà tây được đánh giá cao về khả năng tổ chức hình khối và tính trang trí. Tượng người đánh cá cũng được nhắc đến như một tác phẩm thể hiện năng lực điêu khắc của Georges Khánh.
Nhà phê bình Yvanhoé Rambosson, trong một bài viết về mỹ thuật Đông Dương, ghi nhận Georges Khánh là một nhà điêu khắc có kỹ năng, đồng thời mô tả tượng người đánh cá bằng thạch cao và tác phẩm gà tây có tính trang trí.
Những thông tin này cho thấy ngay từ đầu thập niên 1930, phạm vi sáng tác của Nguyễn Gia Khánh đã tương đối đa dạng.
Ông không chỉ thực hiện tượng chân dung các nhân vật có địa vị xã hội mà còn quan tâm đến hình tượng động vật và con người lao động.
Đó là những đề tài có khả năng thể hiện rõ năng lực quan sát tự nhiên, nghiên cứu hình thể và chuyển hóa đối tượng thành ngôn ngữ điêu khắc.
Đáng tiếc, vị trí lưu giữ hiện nay của những tác phẩm này chưa được xác định đầy đủ. Các tư liệu báo chí mới cho phép khẳng định sự tồn tại và việc giới thiệu tác phẩm trong giai đoạn lịch sử nói trên, chưa đủ cơ sở để xác định số lượng phiên bản hay tình trạng bảo tồn.
Huy chương đồng tại Salon des Artistes Français năm 1932
Một dấu mốc nổi bật trong sự nghiệp Nguyễn Gia Khánh là việc ông được trao huy chương đồng tại Salon des Artistes Français ở Paris năm 1932.
Theo bài Une rénovation de l'art annamite, đăng trên báo La Dépêche coloniale ngày 17/6/1932, sáu nghệ sĩ thuộc Trường Mỹ thuật Đông Dương tham gia Salon năm ấy đều nhận được những hình thức ghi nhận của hội đồng giám khảo.
Trong đó, Georges Khánh, được báo ghi tên theo cách viết Georges Kahnh, nhận huy chương đồng ngay trong lần đầu tham dự.
Bài báo nhấn mạnh đây là phần thưởng hiếm khi được trao cho một nghệ sĩ trong lần đầu gửi tác phẩm đến Salon.
Đối với một nhà điêu khắc Việt Nam vừa trưởng thành từ khóa đào tạo đầu tiên của Trường Mỹ thuật Đông Dương, thành tích này có ý nghĩa đặc biệt.
Nó cho thấy năng lực nghệ thuật của Nguyễn Gia Khánh đã được ghi nhận trong một thiết chế triển lãm của Pháp, nơi các tác phẩm phải trải qua quá trình lựa chọn và đánh giá của hội đồng chuyên môn.
Đây cũng là một trong những chứng cứ rõ ràng nhất về vị trí của ông trong đời sống nghệ thuật quốc tế đầu thập niên 1930.
Tuy nhiên, những tư liệu hiện được đối chiếu chưa xác định chắc chắn tác phẩm cụ thể nào đã mang lại huy chương đồng cho Nguyễn Gia Khánh. Vì vậy, không nên gắn giải thưởng này với một bức tượng nhất định khi chưa có catalogue Salon hoặc hồ sơ giải thưởng tương ứng.
Những công trình phù điêu lớn và nghệ thuật trang trí
Bên cạnh các tượng độc lập, Nguyễn Gia Khánh còn tham gia thực hiện những công trình phù điêu quy mô lớn.
Theo các bài nghiên cứu tại Việt Nam và hồ sơ nhà đấu giá Ader, ông cùng Vũ Cao Đàm và Lê Tiến Phúc thực hiện ba phù điêu lớn được giới thiệu tại Triển lãm Thuộc địa Quốc tế Paris năm 1931.
Những công trình này thể hiện các đề tài liên quan đến đời sống và văn hóa Việt Nam, với cách tổ chức bố cục có tính trang trí và kiến trúc.
Một số nguồn cho biết hiện còn hai phiên bản tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam.
Đây là thông tin đáng chú ý, nhưng để xác định chính xác hiện vật nào đang được lưu giữ, cần đối chiếu trực tiếp hồ sơ kiểm kê, kích thước, chất liệu, tình trạng bảo quản và lịch sử di chuyển của từng tác phẩm.
Ngoài những công trình liên quan đến triển lãm Paris năm 1931, báo chí Pháp còn ghi nhận Georges Khánh tham gia thiết kế bố cục các phù điêu về nghề trồng lúa và đánh cá tại Hà Nội.
Một bài tường thuật năm 1933 mô tả hai phù điêu bằng bê tông cốt thép, trong đó Georges Khánh là người xây dựng bố cục, còn ba học trò Trần Ngọc Quyền, Đinh Văn Khang và Trương Đình Ý tham gia thực hiện dưới sự hướng dẫn của ông.
Chi tiết này có giá trị đặc biệt bởi nó phản ánh hai vai trò song song của Nguyễn Gia Khánh: người sáng tác và người đào tạo.
Ông không chỉ trực tiếp thực hiện tác phẩm mà còn có khả năng xây dựng phương án tạo hình, tổ chức công việc và hướng dẫn học trò tham gia những công trình có quy mô lớn.
Một tài liệu năm 1931 được số hóa tại Đại học Côte d'Azur còn ghi nhận công trình lò sưởi bằng đá granite chạm khắc của Georges Khánh.
Đây là bằng chứng về hoạt động sáng tác trong lĩnh vực nghệ thuật trang trí và thiết kế nội thất.
Qua những tư liệu này, có thể thấy phạm vi nghệ thuật của Nguyễn Gia Khánh rộng hơn cách nhìn nhận ông chỉ như một nhà điêu khắc tượng chân dung.
Ông làm việc với nhiều hình thức tạo hình khác nhau, từ tượng tròn, phù điêu đến các cấu kiện trang trí kiến trúc.
Nghệ thuật tượng chân dung dấu ấn nổi bật của Georges Khánh
Trong số những tác phẩm hiện được biết đến của Nguyễn Gia Khánh, tượng chân dung chiếm một vị trí quan trọng.
Đây là lĩnh vực đòi hỏi sự kết hợp giữa khả năng nghiên cứu giải phẫu, cấu trúc hình khối và diễn tả tâm lý nhân vật.
Một tượng chân dung thành công không chỉ ghi lại những đặc điểm bên ngoài của con người mà còn phải gợi được thần thái, tính cách và vị trí xã hội của nhân vật được thể hiện.
Theo hồ sơ tiểu sử đăng trên La Volonté indochinoise ngày 10/12/1943, Nguyễn Gia Khánh từng thực hiện tượng chân dung vua Bảo Đại và một số nhân vật có ảnh hưởng trong xã hội Đông Dương như Tholance, George Cœdès, Pouyanne, Bạch Thái Bưởi và Lê Phát An.
Đây là một danh sách có giá trị đối với việc xây dựng danh mục tác phẩm của ông.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa những tác phẩm được báo chí lịch sử ghi nhận với những hiện vật đã được xác định vị trí lưu giữ hiện nay.
Không phải tất cả các tượng chân dung kể trên đều đã được tìm thấy hoặc được công bố hình ảnh.
Sự thiếu vắng hiện vật khiến việc nghiên cứu Nguyễn Gia Khánh còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt khi cần xác định phong cách sáng tác qua từng giai đoạn.
Dẫu vậy, những tác phẩm đã xuất hiện trên thị trường đấu giá trong những năm gần đây đang góp phần bổ sung các chứng cứ quan trọng.
Tượng chân dung Bạch Thái Bưởi năm 1934 hình tượng một doanh nhân Việt Nam
Một trong những tác phẩm đáng chú ý của Georges Khánh là tượng chân dung nhà doanh nghiệp Bạch Thái Bưởi, thực hiện năm 1934.
Theo hồ sơ nhà đấu giá Millon và bài nghiên cứu của Phạm Hà đăng trên LuxGroup ngày 13/7/2026, tác phẩm được thực hiện bằng đồng với lớp patina màu nâu, kích thước 45,5 × 31 × 26 cm.
Phía sau tượng có chữ ký Georges Khánh cùng tên người thợ đúc Ng. Huy Hạt.
Đây là một chi tiết đặc biệt có giá trị đối với nghiên cứu lịch sử kỹ thuật điêu khắc Việt Nam.
Nó cho thấy sự phối hợp giữa một nghệ sĩ được đào tạo theo phương pháp hàn lâm châu Âu và người thợ đúc đồng Việt Nam.
Nếu Nguyễn Gia Khánh đảm nhiệm việc xây dựng hình tượng, tổ chức cấu trúc và tạo mẫu, thì người thợ đúc có vai trò chuyển hóa mẫu tượng thành một hiện vật bằng kim loại.
Sự phối hợp này phản ánh một đặc điểm quan trọng của mỹ thuật Đông Dương: những phương pháp tạo hình mới không hoàn toàn thay thế kỹ thuật thủ công bản địa mà có thể kết hợp với chúng để hình thành tác phẩm.
Bạch Thái Bưởi là một trong những doanh nhân nổi bật của Việt Nam đầu thế kỷ XX, gắn liền với hoạt động vận tải đường thủy và tinh thần tự cường kinh tế.
Ông qua đời năm 1932, trong khi tượng được ghi năm 1934.
Vì vậy, có thể đặt giả thuyết tác phẩm được thực hiện với mục đích tưởng niệm. Tuy nhiên, chưa có tài liệu được kiểm chứng xác định người đặt hàng, địa điểm trưng bày ban đầu hoặc hoàn cảnh cụ thể của việc sáng tác.
Xét về tạo hình, tượng được xây dựng theo dạng bán thân, tập trung vào gương mặt, phần cổ, vai và ngực.
Các mảng khối được tổ chức gọn, rõ ràng, chú trọng cấu trúc giải phẫu và sự ổn định của hình thể.
Gương mặt nhân vật được thể hiện với vầng trán rộng, ánh nhìn tập trung, khuôn miệng tiết chế, tạo cảm giác điềm tĩnh và cương nghị.
Tác phẩm không sử dụng những yếu tố trang trí phức tạp để nhấn mạnh địa vị nhân vật. Thay vào đó, sự hiện diện của Bạch Thái Bưởi được xây dựng chủ yếu bằng cấu trúc hình khối và biểu cảm khuôn mặt.
Đây là một cách tiếp cận gần với truyền thống tượng chân dung hiện thực, đồng thời cho thấy xu hướng tiết chế trong diễn tả tâm lý.
Bức tượng vì thế không chỉ có ý nghĩa như một tác phẩm mỹ thuật mà còn là một hình thức lưu giữ ký ức lịch sử về tầng lớp doanh nhân Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Đáng chú ý, báo chí Việt Nam từng đề cập câu chuyện một tượng đồng Bạch Thái Bưởi được phát hiện sau nhiều năm lưu lạc tại Lâm Đồng, có thời điểm đứng trước nguy cơ bị bán theo giá đồng phế liệu.
Tuy nhiên, chưa có đủ chứng cứ để khẳng định chắc chắn tượng được báo chí nhắc đến năm 2008 chính là hiện vật xuất hiện trong hồ sơ đấu giá Millon năm 2026.
Việc xác minh cần dựa trên hình ảnh, kích thước, trọng lượng, chữ ký, đặc điểm đúc và lịch sử sở hữu.
Dù vậy, trường hợp này đặt ra một vấn đề lớn hơn: sự mong manh của di sản điêu khắc Việt Nam hiện đại khi nhiều tác phẩm thiếu hồ sơ kiểm kê và có thể bị thất lạc qua những biến động lịch sử.
Tượng Victor Tardieu năm 1935 và mối quan hệ giữa nghệ sĩ với người thầy
Một tác phẩm khác của Georges Khánh được giới nghiên cứu biết đến là tượng chân dung Victor Tardieu bằng đồng, ghi niên đại 1935.
Theo những tài liệu được công bố, tác phẩm có kích thước 47 × 27 × 9 cm và từng xuất hiện trong hồ sơ đấu giá của Christies Hong Kong.
Bài nghiên cứu trên LuxGroup cho biết tượng từng thuộc bộ sưu tập của Alix Turolla-Tardieu, cháu gái Victor Tardieu.
Thông tin về lịch sử sở hữu này cần được đối chiếu với hồ sơ gốc của Christies để xác định đầy đủ quá trình lưu chuyển tác phẩm.
Về mặt nghệ thuật, việc Nguyễn Gia Khánh thực hiện chân dung Victor Tardieu có ý nghĩa đặc biệt.
Tardieu là người có vai trò quan trọng trong sự hình thành Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, đồng thời là một trong những người trực tiếp tạo dựng môi trường đào tạo mà Nguyễn Gia Khánh trưởng thành.
Một tư liệu báo chí Pháp còn ghi nhận lễ khánh thành tượng Victor Tardieu tại Hà Nội vào ngày 25/5/1938.
Tuy nhiên, chưa đủ chứng cứ để xác định tượng được khánh thành năm 1938 và tác phẩm bằng đồng ghi năm 1935 là cùng một hiện vật hay hai phiên bản khác nhau.
Đây là một vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu qua ảnh tư liệu, hồ sơ trường học và các catalogue đấu giá.
Dù vậy, những tài liệu hiện có đã xác nhận Nguyễn Gia Khánh là một trong những nghệ sĩ tham gia lưu giữ hình ảnh của các nhân vật quan trọng trong lịch sử Trường Mỹ thuật Đông Dương.
Tượng Amédée François Thalamas năm 1932 và sự trở lại trên thị trường đấu giá Pháp
Một tác phẩm đáng chú ý khác là tượng chân dung Amédée François Thalamas, được ghi niên đại 1932.
Tác phẩm cao khoảng 47 cm, từng xuất hiện tại phiên đấu giá nghệ thuật Đông Dương do Lynda Trouvé tổ chức ở Pháp.
Theo thông tin công bố của Drouot, tác phẩm được bán ngày 2/4/2019 với giá 19.050 euro, bao gồm phí.
Tại thời điểm đó, Drouot giới thiệu đây là một kết quả đấu giá nổi bật của Georges Khánh.
Sự xuất hiện của tác phẩm có ý nghĩa quan trọng bởi nó cho thấy những tượng chân dung của Nguyễn Gia Khánh vẫn tồn tại trong các bộ sưu tập và tiếp tục được nhận diện trên thị trường nghệ thuật quốc tế.
Tuy nhiên, giá đấu chỉ là một chỉ dấu về giao dịch thị trường tại một thời điểm, không thể thay thế cho việc đánh giá giá trị lịch sử, nghệ thuật và tình trạng bảo tồn của tác phẩm.
Năm 19351936: Nguyễn Gia Khánh qua đánh giá của báo chí Việt Nam
Không chỉ được giới phê bình Pháp ghi nhận, Nguyễn Gia Khánh còn xuất hiện trong những bài viết về triển lãm mỹ thuật tại Việt Nam.
Theo bài nghiên cứu của báo Thể thao và Văn hóa năm 2019, tờ Ngày Nay, số 3, ngày 20/2/1935, đã có bài Phòng triển lãm 1935, ghi nhận sự tiến bộ của nghệ thuật điêu khắc và nhắc đến hai nghệ sĩ Trần Ngọc Quyên và Georges Khánh.
Đây là một tư liệu quan trọng bởi nó phản ánh cách giới viết về mỹ thuật trong nước đánh giá Nguyễn Gia Khánh ngay trong thời kỳ ông đang hoạt động.
Một năm sau, tờ Ngày Nay, số 38, ngày 13/12/1936, tiếp tục có bài Phòng triển lãm năm 1936, nhắc đến những sáng tác của Georges Khánh.
Theo nội dung được báo Thể thao và Văn hóa dẫn lại, tại triển lãm này ông giới thiệu tác phẩm Eve au Pommier, cùng một tượng nửa người phụ nữ có đường nét mềm mại và một số tượng bán thân.
Những thông tin ấy bổ sung một phương diện quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Gia Khánh: hình tượng người phụ nữ.
Trong khi các tác phẩm thường được nhắc đến trên thị trường đấu giá chủ yếu là tượng chân dung những nhân vật nam giới, báo chí đương thời cho thấy ông còn nghiên cứu hình thể nữ giới, đường cong cơ thể và những khả năng biểu đạt khác của điêu khắc.
Đây là một mảng sáng tác cần được tiếp tục tìm kiếm hình ảnh và hiện vật.
Nếu xác định được những tác phẩm từng xuất hiện tại triển lãm năm 1936, việc nghiên cứu phong cách của Nguyễn Gia Khánh sẽ có thêm những tư liệu quan trọng, giúp tránh cách nhìn nhận ông chỉ như một nhà điêu khắc tượng chân dung đặt hàng.
Bức chân dung thiếu nữ bằng đồng gò nổi năm 1936 tại Paris
Một trong những phát hiện đáng chú ý gần đây là tác phẩm Portrait d'une jeune femme Chân dung thiếu nữ, được nhà đấu giá Ader giới thiệu trong phiên đấu giá nghệ thuật Viễn Đông ngày 10/11/2026 tại Hôtel Drouot, Paris.
Tác phẩm là một tấm đồng gò nổi, kích thước 39,9 × 35,1 cm, có chữ ký G. Khánh cùng địa danh Hà Nội và niên đại 1936 ở góc dưới bên phải.
Theo mô tả của Ader, tác phẩm thể hiện chân dung bán thân một thiếu nữ, gương mặt hơi nghiêng, được xử lý bằng những mảng nổi và chìm với sự chú ý đến cấu trúc khuôn mặt và biểu cảm.
Tình trạng hiện vật được ghi nhận có một vết lõm nhẹ phía bên phải.
Điều đáng chú ý nhất của tác phẩm là kỹ thuật gò đồng, khác với phương pháp đúc tượng tròn.
Trong điêu khắc gò nổi, nghệ sĩ phải xử lý độ sâu của bề mặt, sự chuyển tiếp giữa các mảng khối và tác động của ánh sáng lên kim loại.
Những yếu tố này đòi hỏi một phương pháp tổ chức hình ảnh khác với tượng ba chiều.
Ở bức chân dung thiếu nữ năm 1936, gương mặt được xây dựng bằng những chuyển động tương đối nhẹ của bề mặt đồng.
Mái tóc dài, phần cổ, trang phục và đường viền khuôn mặt tạo nên một bố cục có nhịp điệu mềm mại.
Thay vì nhấn mạnh sự tương phản mạnh giữa các khối, tác giả lựa chọn lối xử lý tiết chế, tạo cảm giác trầm tĩnh và có chiều sâu.
Đây là một đặc điểm đáng chú ý trong nghệ thuật Nguyễn Gia Khánh: ông có khả năng sử dụng phương pháp nghiên cứu hình thể hàn lâm nhưng không nhất thiết đẩy tác phẩm theo hướng phô diễn kỹ thuật.
Sự xuất hiện của bức chân dung thiếu nữ tại Paris năm 2026 góp phần mở rộng danh mục tác phẩm đã biết của ông, đồng thời cho thấy khả năng sáng tác trên chất liệu kim loại và những hình thức phù điêu nhỏ.
Đặc biệt, tác phẩm có niên đại 1936, trùng với giai đoạn báo Ngày Nay ghi nhận Nguyễn Gia Khánh giới thiệu các tượng phụ nữ tại triển lãm.
Tuy nhiên, hiện chưa có chứng cứ cho phép khẳng định tấm đồng gò nổi này từng tham gia triển lãm năm 1936. Hai dữ kiện chỉ cho thấy sự tương đồng về thời gian và đề tài, cần được tiếp tục đối chiếu.
Người thầy của những thế hệ điêu khắc đầu tiên
Một trong những đóng góp quan trọng nhất của Nguyễn Gia Khánh đối với mỹ thuật Việt Nam là hoạt động giảng dạy.
Sau khi tốt nghiệp khóa đầu Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông được giữ lại tham gia đào tạo.
Các bài viết Việt Nam thường ghi ông giảng dạy từ khoảng năm 1930 hoặc 1931 đến năm 1945.
Trong khi đó, hồ sơ tiểu sử tiếng Pháp năm 1943 cung cấp một cách phân chia cụ thể hơn.
Theo tài liệu này, Nguyễn Gia Khánh giảng dạy chương trình điêu khắc tại Trường Mỹ thuật Đông Dương trong giai đoạn 19301937. Đến năm 1943, ông được ghi nhận đang giảng dạy tại Trường Mỹ nghệ ứng dụng.
Sự khác biệt giữa các nguồn có thể liên quan đến việc thay đổi tổ chức và nhiệm vụ giảng dạy trong hệ thống trường mỹ thuật, mỹ nghệ thời kỳ Đông Dương.
Điều chắc chắn là Nguyễn Gia Khánh đã chuyển từ vai trò một sinh viên xuất sắc sang vị trí người đào tạo những thế hệ nghệ sĩ tiếp theo.
Đây là đóng góp có ý nghĩa lâu dài.
Nếu sáng tác cá nhân tạo nên danh tiếng của một nghệ sĩ, thì hoạt động giảng dạy giúp những phương pháp và kiến thức nghệ thuật được truyền lại cho nhiều thế hệ.
Trong lĩnh vực điêu khắc, điều này càng quan trọng bởi kỹ thuật tạo mẫu, nghiên cứu hình khối, giải phẫu, tổ chức bố cục và xử lý chất liệu đều cần được hướng dẫn qua thực hành trực tiếp.
Những tài liệu về các công trình phù điêu do Nguyễn Gia Khánh xây dựng bố cục và hướng dẫn học trò thực hiện cho thấy ông có vai trò thực tế trong quá trình đào tạo ấy.
Bài viết của Le House Art còn ghi nhận khi Trường Mỹ thuật Đông Dương phải phân tán hoạt động trong thời chiến, các lớp mỹ nghệ được chuyển về Phủ Lý và giao cho Nguyễn Gia Khánh cùng Bùi Tường Viên phụ trách.
Những thông tin này giúp nhìn nhận vai trò của ông không chỉ trong lịch sử sáng tác điêu khắc mà còn trong lịch sử giáo dục mỹ thuật Việt Nam.
Georges Khánh và sự hình thành FARTA năm 1937
Năm 1937, Nguyễn Gia Khánh tham gia sáng lập FARTA, tên đầy đủ là Foyer de l'Art Annamite.
Theo các tài liệu nghiên cứu tại Việt Nam, tổ chức này quy tụ nhiều nghệ sĩ như Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Lương Xuân Nhị, Nguyễn Khang, Lê Văn Đệ và Georges Khánh.
FARTA được xem là một trong những tổ chức góp phần thúc đẩy hoạt động sáng tác, triển lãm và trao đổi nghệ thuật của giới nghệ sĩ Việt Nam thời kỳ đó.
Sự ra đời của những tổ chức như FARTA phản ánh một chuyển biến đáng chú ý trong đời sống mỹ thuật.
Nghệ sĩ không chỉ hoạt động trong khuôn khổ trường học hoặc những cuộc triển lãm do chính quyền tổ chức, mà từng bước hình thành các nhóm nghề nghiệp, tạo điều kiện giới thiệu tác phẩm và trao đổi những quan điểm sáng tác.
Đối với Nguyễn Gia Khánh, việc tham gia FARTA cho thấy ông không chỉ là một nhà điêu khắc và giảng viên mà còn có vai trò trong việc xây dựng môi trường hoạt động nghệ thuật.
Đây là một phương diện cần được tiếp tục nghiên cứu qua điều lệ hội, danh sách thành viên, catalogue triển lãm và các bài báo đương thời.
Một sự nghiệp nghệ thuật kéo dài hơn hai thập niên
Bài tiểu sử đăng trên La Volonté indochinoise ngày 10/12/1943 là một trong những tư liệu tiếng Pháp có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu Georges Khánh.
Bài báo được công bố nhân hoạt động Salon Unique 1943 và cho biết đến thời điểm đó, Nguyễn Gia Khánh đã có 22 năm hành nghề.
Tài liệu ghi nhận ông từng học với François Baud từ năm 1921 đến năm 1924, thuộc khóa đầu Trường Mỹ thuật Đông Dương, tốt nghiệp đồng thủ khoa, tham gia các triển lãm tại Bắc Kỳ từ năm 1923 đến năm 1925 và được trao huy chương đồng tại Salon des Artistes Français.
Đặc biệt, bài báo cho biết ông đã bán nhiều tác phẩm bằng đá hoặc đồng kích thước người thật tại Pháp trong những lần triển lãm.
Đây là một chi tiết rất đáng chú ý.
Nó cho thấy hoạt động nghệ thuật của Nguyễn Gia Khánh không chỉ giới hạn trong sáng tác, giảng dạy và triển lãm, mà còn có sự hiện diện trên thị trường nghệ thuật Pháp ngay từ thời kỳ trước năm 1945.
Tuy nhiên, bài báo chưa cung cấp danh sách đầy đủ những tác phẩm đã bán, tên người mua, giá giao dịch hoặc địa điểm lưu giữ.
Vì vậy, thông tin này mới cho phép xác nhận rằng hoạt động mua bán đã diễn ra, chưa đủ để xác định quy mô hay kết quả tài chính cụ thể.
Bài báo năm 1943 còn ghi Nguyễn Gia Khánh tham gia ban giám khảo khu vực phía Bắc cho một triển lãm tại Tokyo năm 1942.
Đây là một dấu hiệu khác về sự tham gia của ông trong các hoạt động nghệ thuật vượt ra ngoài phạm vi Việt Nam và Pháp.
Khoảng trống lịch sử sau năm 1945
Mặc dù hoạt động khá nổi bật trong giai đoạn 19201943, thông tin về Nguyễn Gia Khánh sau năm 1945 hiện còn rất hạn chế.
Các tài liệu đã đối chiếu chưa xác định được chắc chắn năm mất, địa điểm qua đời hoặc toàn bộ diễn biến cuộc đời ông trong những năm cuối.
Một số hồ sơ đấu giá sử dụng cách ghi 1905 après 1945, có nghĩa là sinh năm 1905 và còn sống sau năm 1945.
Tuy nhiên, cách ghi này cần được hiểu là một thông tin tiểu sử chưa hoàn chỉnh, không phải bằng chứng xác định năm mất.
Tình trạng thiếu hụt tư liệu cũng xuất hiện trong danh mục tác phẩm.
Nhiều tượng chân dung từng được báo chí đương thời nhắc đến hiện chưa xác định được nơi lưu giữ.
Các công trình phù điêu cần tiếp tục được đối chiếu hồ sơ bảo tàng và nhà trường.
Những tác phẩm đã bán tại Pháp trước năm 1945 có thể vẫn tồn tại trong các bộ sưu tập tư nhân, nhưng chưa được nhận diện hoặc công bố.
Đối với điêu khắc, nguy cơ thất lạc thường phức tạp hơn hội họa.
Tượng đồng có thể bị nấu chảy để tái sử dụng kim loại; tượng thạch cao dễ hư hại; tượng đá có thể bị di chuyển khỏi địa điểm ban đầu; những công trình phù điêu gắn với kiến trúc có thể bị phá dỡ hoặc thay đổi qua các đợt xây dựng.
Bởi vậy, việc khôi phục danh mục tác phẩm Nguyễn Gia Khánh không thể chỉ dựa vào thị trường đấu giá mà cần kết hợp nhiều nguồn: báo chí, ảnh lịch sử, hồ sơ hành chính, tài liệu trường học, catalogue triển lãm, lưu trữ gia đình và hiện vật bảo tàng.
Vị trí của Georges Khánh trong lịch sử điêu khắc hiện đại Việt Nam
Nhìn lại toàn bộ những tư liệu đã được công bố tại Việt Nam và Pháp, có thể nhận thấy Nguyễn Gia Khánh là một trong những nghệ sĩ có đóng góp đáng kể đối với quá trình hình thành nền điêu khắc hiện đại Việt Nam.
Trước hết, ông thuộc thế hệ đầu tiên được đào tạo có hệ thống về điêu khắc tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.
Từ nền tảng học nghề trước năm 1925, ông tiếp nhận phương pháp hàn lâm, từng bước phát triển khả năng nghiên cứu hình thể, xây dựng khối và thực hiện tác phẩm trên nhiều chất liệu.
Thứ hai, ông sớm đạt được thành tích nghệ thuật quốc tế.
Việc được trao huy chương đồng tại Salon des Artistes Français năm 1932 là một chứng cứ cụ thể cho thấy tác phẩm của ông được ghi nhận trong môi trường triển lãm Pháp.
Thứ ba, Nguyễn Gia Khánh có phạm vi sáng tác tương đối rộng.
Những tài liệu hiện biết ghi nhận ông thực hiện tượng chân dung, tượng động vật, tượng người lao động, phù điêu, công trình trang trí bằng đá và đồng gò nổi.
Sự đa dạng này cho thấy ông không giới hạn thực hành nghệ thuật trong một hình thức duy nhất.
Thứ tư, ông tham gia giảng dạy, hướng dẫn học trò và tổ chức thực hiện các công trình nghệ thuật.
Đây là đóng góp có tính nền tảng đối với việc hình thành đội ngũ điêu khắc chuyên nghiệp tại Việt Nam.
Thứ năm, Nguyễn Gia Khánh tham gia những tổ chức nghệ thuật và hoạt động triển lãm, góp phần thúc đẩy đời sống mỹ thuật Việt Nam trong giai đoạn trước năm 1945.
Đặc biệt, những tượng chân dung còn được biết đến cho thấy sự kết hợp giữa kỹ thuật tạo hình hàn lâm và cách diễn tả tâm lý tương đối tiết chế.
Ông chú trọng cấu trúc khuôn mặt, tỷ lệ, khối tích và thần thái, nhưng không nhất thiết sử dụng những yếu tố khoa trương để tạo hiệu quả thị giác.
Ở những tác phẩm như tượng Bạch Thái Bưởi hay chân dung thiếu nữ bằng đồng gò nổi, hình tượng con người được đặt ở vị trí trung tâm.
Nhân vật hiện diện bằng cấu trúc hình khối, những chuyển động tinh tế trên bề mặt chất liệu và khả năng gợi tả biểu cảm.
Có thể xem đây là một đặc điểm đáng chú ý trong ngôn ngữ điêu khắc Nguyễn Gia Khánh, dù việc xác định phong cách qua toàn bộ sự nghiệp vẫn cần thêm nhiều hiện vật để so sánh.
Sự trở lại của Georges Khánh trên thị trường nghệ thuật quốc tế
Trong những năm gần đây, cùng với sự quan tâm ngày càng lớn dành cho mỹ thuật Đông Dương, các tác phẩm của Georges Khánh bắt đầu xuất hiện trở lại trong những hồ sơ đấu giá quốc tế.
Tượng chân dung Amédée François Thalamas được giới thiệu tại Pháp năm 2019.
Tượng Bạch Thái Bưởi năm 1934 xuất hiện trong phiên đấu giá của Millon năm 2026.
Bức chân dung thiếu nữ bằng đồng gò nổi năm 1936 được Ader giới thiệu tại Paris tháng 11/2026.
Những sự kiện này có ý nghĩa vượt ra ngoài giá trị thương mại.
Mỗi tác phẩm được nhận diện giúp bổ sung một hiện vật cụ thể vào danh mục sáng tác của Nguyễn Gia Khánh, cung cấp thêm thông tin về chữ ký, niên đại, chất liệu, kích thước và kỹ thuật.
Đối với một nghệ sĩ còn thiếu nhiều tư liệu như Georges Khánh, những hồ sơ này đặc biệt quan trọng.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng catalogue đấu giá là một nguồn tư liệu có giá trị, nhưng không thay thế hoàn toàn nghiên cứu lịch sử nghệ thuật.
Những thông tin về tác giả, xuất xứ, năm sáng tác, lịch sử sở hữu và tình trạng hiện vật vẫn cần được kiểm tra, đối chiếu khi có điều kiện.
Giá trị lịch sử của một tác phẩm không chỉ nằm ở mức giá đạt được trên thị trường mà còn ở vị trí của nó trong quá trình sáng tác, trong đời sống xã hội và trong lịch sử nghệ thuật của một thời kỳ.
Cần tiếp tục kiểm kê và nghiên cứu di sản Nguyễn Gia Khánh
Từ những nguồn tư liệu hiện có, có thể khẳng định Nguyễn Gia Khánh là một nhân vật quan trọng của thế hệ nghệ sĩ đầu tiên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.
Tuy nhiên, một hồ sơ nghiên cứu hoàn chỉnh về ông vẫn còn nhiều khoảng trống.
Trước hết là việc xác định đầy đủ tiểu sử, đặc biệt giai đoạn sau năm 1945.
Tiếp theo là tìm kiếm và kiểm kê những tác phẩm đã được báo chí đương thời nhắc đến, trong đó có tượng vua Bảo Đại, George Cœdès, Tholance, Pouyanne, Lê Phát An, những tượng người lao động và các công trình phù điêu.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là xác định những tác phẩm từng được bán tại Pháp trong các thập niên 19301940.
Các catalogue triển lãm, hồ sơ Salon des Artistes Français, báo chí Pháp, tài liệu lưu trữ tại Paris và những bộ sưu tập tư nhân có thể cung cấp thêm thông tin về các hiện vật hiện chưa được nhận diện.
Tại Việt Nam, những nguồn như Nam Phong tạp chí, báo Ngày Nay, hồ sơ Trường Mỹ thuật Đông Dương và tư liệu của các tổ chức mỹ thuật trước năm 1945 cũng cần được tiếp tục khảo cứu.
Đặc biệt, những tác phẩm phù điêu được cho là còn lưu giữ tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam cần được nghiên cứu trực tiếp, đối chiếu với ảnh lịch sử và tài liệu triển lãm Paris năm 1931.
Chỉ khi kết hợp nghiên cứu văn bản với kiểm tra hiện vật, việc đánh giá toàn diện sự nghiệp Nguyễn Gia Khánh mới có thể đạt được độ chính xác cần thiết.
Kết luận: Trả lại vị trí xứng đáng cho một nhà điêu khắc tiên phong
Lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại không chỉ được hình thành từ những tác phẩm hội họa nổi tiếng mà còn từ sự đóng góp của các nghệ sĩ điêu khắc, kiến trúc, mỹ nghệ và những người tham gia đào tạo nghệ thuật.
Trong tiến trình ấy, Georges Khánh Nguyễn Gia Khánh là một nhân vật đáng được nghiên cứu sâu hơn.
Từ những hoạt động điêu khắc đầu tiên tại Hà Nội, quá trình học tập tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, thành tích huy chương đồng tại Paris năm 1932, các tác phẩm tượng chân dung và phù điêu, cho đến công tác giảng dạy và tham gia những tổ chức nghệ thuật, sự nghiệp của ông phản ánh một giai đoạn chuyển biến quan trọng của mỹ thuật Việt Nam.
Đó là thời kỳ nghệ sĩ Việt Nam bắt đầu tiếp nhận một hệ thống đào tạo mới, từng bước hình thành những phương pháp sáng tác chuyên nghiệp và tham gia vào đời sống nghệ thuật quốc tế.
Nguyễn Gia Khánh không phải người duy nhất góp phần vào quá trình ấy, nhưng ông là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ tiên phong trong lĩnh vực điêu khắc.
Sự nghiệp của ông còn cho thấy mối liên hệ giữa nghệ thuật hàn lâm và kỹ thuật thủ công Việt Nam, giữa tượng chân dung và ký ức lịch sử, giữa sáng tác cá nhân và hoạt động đào tạo.
Đặc biệt, những hiện vật được phát hiện và giới thiệu trong các phiên đấu giá quốc tế gần đây đang góp phần khôi phục một phần di sản từng bị phân tán qua nhiều thập niên.
Mỗi tác phẩm được nhận diện không chỉ giúp bổ sung danh mục sáng tác của Georges Khánh mà còn mở ra những hướng nghiên cứu mới về lịch sử điêu khắc Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Trong khi nhiều đồng môn của ông đã trở thành những tên tuổi được nghiên cứu rộng rãi trên thế giới, Georges Khánh vẫn còn là một nhân vật có nhiều khoảng trống tiểu sử và tác phẩm.
Việc tiếp tục khảo cứu, kiểm kê và công bố di sản của ông vì vậy không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh một nghệ sĩ, mà còn góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử mỹ thuật Đông Dương và nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại.
Georges Khánh Nguyễn Gia Khánh xứng đáng được ghi nhận là một trong những nhà điêu khắc tiên phong, có đóng góp quan trọng vào sự hình thành và phát triển của điêu khắc hiện đại Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. L'Avenir du Tonkin, ngày 7/11/1925 Danh sách trúng tuyển khóa đầu Trường Mỹ thuật Đông Dương.
2. La Dépêche coloniale, ngày 17/6/1932 Une rénovation de l'art annamite, thông tin về huy chương đồng của Georges Khánh.
3. Annuaire administratif de l'Indochine, năm 1936 Danh sách giáo viên Trường Mỹ thuật Đông Dương, ghi ngày sinh Georges Khánh là 29/8/1905.
4. La Volonté indochinoise, ngày 10/12/1943 Hồ sơ Georges Khánh tại Salon Unique 1943.
5. Nam Phong tạp chí, số 77, tháng 11/1923 Thông tin về hoạt động đấu xảo năm 1923, dẫn theo báo Thể thao và Văn hóa.
6. Ngày Nay, số 3, ngày 20/2/1935 Bài Phòng triển lãm 1935, dẫn theo báo Thể thao và Văn hóa.
7. Ngày Nay, số 38, ngày 13/12/1936 Bài Phòng triển lãm năm 1936, dẫn theo báo Thể thao và Văn hóa.
8. Hàm Phong, 4 dấu ấn ban sơ của điêu khắc Việt Nam hiện đại, Thể thao và Văn hóa, ngày 24/6/2019.
9. Georges Khánh Nguyễn Gia Khánh, dấu ấn nền móng cho nghệ thuật điêu khắc, Le House Art, ngày 10/9/2023.
10. Georges Khánh Nguyễn Gia Khánh, dấu ấn nền móng cho nghệ thuật điêu khắc, Nghệ thuật Việt Nam, ngày 29/3/2024.
11. Phạm Hà, Nguyễn Gia Khánh và tượng chân dung Bạch Thái Bưởi năm 1934, LuxGroup, ngày 13/7/2026.
12. Drouot Lynda Trouvé, hồ sơ kết quả đấu giá tượng Amédée François Thalamas, ngày 2/4/2019.
13. Millon, catalogue phiên đấu giá nghệ thuật Việt Nam, ngày 27/6/2026, tác phẩm Bạch Thái Bưởi của Georges Khánh.
14. Ader, Art d'Extrême-Orient, ngày 10/11/2026, lô 212, Portrait d'une jeune femme, Hà Nội, 1936.
15. École des Beaux-Arts de l'Indochine, Hanoï, bộ hồ sơ báo chí và tư liệu hành chính do entreprises-coloniales.fr tập hợp.
16. Fédération Nationale du Patrimoine, L'École des Beaux-Arts de l'Indochine Documents pendant la période française pour servir l'histoire de l'école.
17. Université Côte d'Azur, kho tư liệu số Humazur, các ấn phẩm về Trường Mỹ thuật Đông Dương và nghệ thuật trang trí năm 1931.
Ghi chú nghiên cứu: Một số tư liệu báo chí trước năm 1945 được tiếp cận thông qua các bộ sưu tập và bài nghiên cứu dẫn lại. Những thông tin về năm mất, vị trí lưu giữ một số tác phẩm, lịch sử sở hữu và sự đồng nhất giữa các phiên bản tượng vẫn cần tiếp tục xác minh bằng hồ sơ gốc và hiện vật.
share facebook